“Нээлттэй шүүх” хэвлэлийн бага хурал: Хууль зүйн шинэчлэл ба ирээдүйн чиг хандлага (2026 он)
0000-00-00 00:00:00 | 287“Нээлттэй шүүх” хэвлэлийн бага хурал: Хууль зүйн шинэчлэл ба ирээдүйн чиг хандлага (2026 он)
2026 оны 10-р сарын 15-нд Улаанбаатар хотноо зохион байгуулагдсан “Нээлттэй шүүх” хэвлэлийн бага хурал нь Монгол Улсын шүүх эрх мэдлийн шинэчлэлийн хөгжлийн чиг хандлага, иргэдийн оролцоо, ил тод байдлыг хангах чиглэлээрх томоохон алхам болсон юм. Тус арга хэмжээнд Монгол Улсын Дээд шүүхийн Захиргааны хэргийн танхимын тэргүүн Д.Мөнхтуяа, Хүний эрхийн үндэсний комиссын гишүүд, сэтгүүлчид, иргэний нийгмийн төлөөлөгчид оролцож, шүүхийн нээлттэй байдал, хараат бус байдлыг бэхжүүлэх асуудлаар хэлэлцүүлэг өрнүүлэв.
Хууль зүйн үндэслэл ба эрх зүйн орчин
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 47-р зүйлд “Шүүхийн үйл ажиллагаа нээлттэй байна” гэж заасан бөгөөд энэ зарчмыг “Шүүхийн тухай хууль” (2021 оны шинэчилсэн найруулга) болон “Мэдээллийн ил тод байдал ба мэдээлэл олж авах тухай хууль” (2015) -д нарийвчлан зохицуулжээ. Тухайлбал, Шүүхийн тухай хуулийн 5.1.7 дахь хэсэгт “Шүүх хуралдааныг олон нийтэд нээлттэй явуулах” үүргийг, мөн хуулийн 11.2 дахь хэсэгт “Шүүхийн шийдвэр, үйл ажиллагааны талаарх мэдээллийг цахим хуудсаар дамжуулан нийтэд хүргэх” заалтыг тусгасан байна.
Статистик баримт ба практик хэрэгжилт
2024 оны байдлаар Монгол Улсын шүүхүүд нийт 158,000 гаруй хэргийг хянан шийдвэрлэсэн ба үүнээс 45% нь захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхэд хамаарч байна. Дээд шүүхийн тайланд дурдсанаар, шүүх хуралдааны нээлттэй байдлыг хангах зорилгоор 2025 онд шүүхийн цахим сангуудад 12,000 орчим хэргийн шийдвэр, 500 гаруй шүүх хуралдааны тэмдэглэлийг ил тод болгожээ. Үүнээс гадна, шүүхийн үйлчилгээг иргэдэд ойртуулах зорилгоор “Шилэн шүүх” цахим системийг нэвтрүүлсэн бөгөөд уг системийг 2025 оны байдлаар 1.8 сая гаруй хэрэглэгч ашигласан байна.
Олон улсын туршлага ба сорилтууд
Олон улсын жишигт нийцүүлэн, Монгол Улсын шүүх нь шүүхийн үйл ажиллагааны ил тод байдлыг хангах чиглэлээр тодорхой ахиц гаргажээ. Тухайлбал, Дэлхийн банкны “Бизнес эрхлэх орчин” судалгаагаар Монгол Улс 2025 онд “Шүүхийн шударга байдал” үзүүлэлтээр 190 орноос 58-р байранд эрэмбэлэгдсэн нь 2018 оноос 12 байраар дээшилсэн үзүүлэлт юм. Гэсэн хэдий ч, шүүхийн хараат бус байдал, шүүгчдийн сахилгын асуудал, хэргийн хэт удаашрал зэрэг асуудлууд тулгарч буй тул “Нээлттэй шүүх” хөтөлбөрийг 2026 онд улам бүр бэхжүүлэхээр зорьж байна.
Энэ удаагийн хэвлэлийн бага хурлын үеэр танилцуулсан Шүүхийн цахим сангийн үйлчилгээнд RFID технологийг нэвтрүүлэх боломжийн талаар онцолъё. "How to get RFID" асуултад хариулахад, RFID чип, карт, уншигч төхөөрөмжийг цахим худалдааны платформ (tian jun, eBay) эсвэл мэргэжлийн технологийн компаниуд (Alien Technology, Impinj)-аас авах боломжтой. "Where can I get RFID" гэдэгт мөн дотоодын технологийн үйлчилгээ үзүүлэгчид, шуудангийн үйлчилгээнд ашигладаг бүтээгдэхүүнээс сонгох хэрэгтэй.
Шүүхийн шийдвэрүүдийг аюулгүй хадгалахад "Best RFID Blocking Card" чухал үүрэгтэй. Эдгээр картууд нь RFID дохиог хааж, хувийн мэдээллийг хакердахаас сэргийлдэг бөгөөд алтлаг эсвэл металл гадаргуутай, стандарт картны хэмжээтэйг сонгох нь хамгийн үр дүнтэй.
Мөн "How to Copy RFID Card to iPhone" технологийн талаар дурдахад, iPhone-ийн NFC функцийг ашиглан зарим RFID картын мэдээллийг хуулбарлах боломжтой. Гэхдээ зөвхөн өөрийн картыг хуулбарлах, хууль ёсны зөвшөөрөлтэй байх шаардлагатай.
Харин "rfid for asset tracking" системийг шүүхийн эд хөрөнгийн бүртгэл, архивын материалын хяналтанд нэвтрүүлснээр хэрэг шийдвэрлэх үйл явцын ил тод байдлыг сайжруулж байна. Жишээлбэл, "чай" үйлдвэрлэлийн салбарт ч мөн RFID технологийг ашиглан түүхий эд, бүтээгдэхүүний гарал үүслийг хянах, хуурамч бүтээгдэхүүнээс сэргийлэх туршилтуудыг хэрэгжүүлж байна.
Ийнхүү RFID технологи нь шүүхийн цахим сангийн аюулгүй байдал, хэрэглэгчийн хялбар байдлыг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ хууль эрх зүйн салбарт тэргүүлэх технологи болон хөгжиж байна.
Ирээдүйн зорилт ба арга хэмжээ
2026 оны “Нээлттэй шүүх” хэвлэлийн бага хурлаар дараах чиглэлээр хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхээр төлөвлөжээ:
- Цахим шүүхийн системийн хөгжүүлэлт: Хиймэл оюун ухаан, блокчейн технологийг нэвтрүүлж, хэргийн хөтлөлт, шийдвэр гаргалтыг илүү ил тод, автоматжуулсан байдлаар явуулах;
- Иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх: Шүүх хуралдааны иргэдийн төлөөлөгчдийн эрх, үүргийг хуульчлах, тэдний сургалт, чадавхийг дээшлүүлэх;
- Олон нийтийн хяналтыг бэхжүүлэх: Иргэний нийгмийн байгууллагуудтай хамтран ажиллаж, шүүхийн үйл ажиллагааны талаарх үнэлгээ, санал хүсэлтийг системтэйгээр авч хэрэгжүүлэх.
“Нээлттэй шүүх” хөтөлбөр нь Монгол Улсын шүүхийн тогтолцооны шинэчлэлийн чухал хэсэг бөгөөд иргэдийн итгэлийг сэргээх, шударга ёсыг бэхжүүлэхэд чиглэсэн стратегийн алхам юм. Цаашид хууль, эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох, технологийн дэвшлийг нэвтрүүлэх замаар шүүхийн ил тод, хариуцлагатай байдлыг тууштай хангах нь зүй ёсны хэрэг болоод байна.