Б.Мөнхбаатар, хариуцагч Г.Долгоржав нар эвлэрч хэргийг хэргэсэхгүй болгох.

2015-03-04 09:45:18    |   266

---

Б.Мөнхбаатар, Г.Долгоржав нарын эвлэрэл ба мал аж ахуйн маргааныг хэрэгсэхгүй болгох эрх зүйн үндэслэл

Нэг. Оршил

Монгол Улсын мал аж ахуйн салбар нь ДНБ-ний 15-20% -ийг бүрдүүлдэг стратегийн ач холбогдол бүхий салбар юм. 2025 оны статистикаар 67 сая толгой малтай, 200,000 гаруй малчин өрхтэй бөгөөд сүүлийн 5 жилд малын хулгай, бэлчээрийн маргаан, малын гэрээний зөрчил зэрэг 1,200 орчим маргаан шүүхээр шийдвэрлэгджээ. Эдгээр маргааны 35% нь талуудын эвлэрлийн үндсэн дээр хэрэгсэхгүй болгосон байна.

Хоёр. Эрх зүйн үндэслэл

Монгол Улсын Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 74.1-д "Талууд эвлэрсэн тохиолдолд шүүх хэргийг хэрэгсэхгүй болгож, баталгаажуулсан эвлэрлийн гэрээг баталгаажуулна" гэж заасан. Мөн Малын тухай хуулийн 12.5-д "Малын гэрээний маргааныг талуудын харилцан зөвшилцлийн үндсэн дээр шийдвэрлэхийг эрмэлзэнэ" гэсэн зарчмыг тусгасан.

2024 онд батлагдсан "Мал аж ахуйн салбарын маргаан шийдвэрлэх журам"-д эвлэрлийн замаар маргааныг шийдвэрлэхэд дараах нөхцөлүүдийг шаарддаг:

• Маргаанд хамаарах малын тоо толгой, төрлийг нарийвчлан тогтоох
• Малыг эрүүл мэндийн хувьд хэвийн гэсэн дүгнэлт гаргуулсан байх
• Бэлчээрийн ашиглалтын гэрээний нөхцөлүүдийг тусгасан байх
• Хохирол нөхөн төлөх хэлбэрийг тодорхойлсон байх

Гурав. Б.Мөнхбаатар, Г.Долгоржав нарын хэргийн онцлог

2025 оны 3-р сард шийдвэрлэсэн уг хэрэг нь малын гэрээний маргааны жишиг тохиолдол болсон. Талууд 500 толгой хонины арилжааны гэрээг үндэслэн маргаан үүссэн бөгөөд эвлэрлийн явцад дараах арга хэмжээг авсан:

1. Малын эрүүл мэндийн үзлэг хийхээр тохиролцсон
2. Үнийн зөрүүг 15%-иар нөхөн төлөхөөр тохирсон
3. Ирээдүйд малын хариу үйлчилгээний стандартыг тодорхойлсон
4. Хариуцлагын гэрээг шинэчлэн байгуулсан

Шүүхээс уг эвлэрлийг хэрэгсэхгүй болгосон шийдвэр нь дараах эрх зүйн үндэслэлтэй:

• Иргэний хуулийн 228-р зүйлийн гэрээний эрхийн зарчим
• Хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 81-р зүйлийн эвлэрлийн журам
• Захиргааны хариуцлагын тухай хуулийн 12.3 дахь заалт

Дөрөв. Мал аж ахуйн салбар дахь маргааны онцлог

Мал аж ахуйн маргааны 60% нь гэрээний зөрчилтэй холбоотой байна. Үүнд:

• Малын үнийн хэлэлцээр (35%)
• Бэлчээрийн ашиглалт (25%)
• Мал эмнэлгийн үйлчилгээ (20%)
• Хорго, хашааны газар (15%)
• Бусад (5%)

Эдгээр маргааны шийдвэрлэлтэд эвлэрлийн механизмын давуу тал нь:

• Хэрэг шийдвэрлэх хугацааг 3-5 дахин багасгадаг
• Зардлыг 40-60% хэмнэсэн
• Талуудын харилцааг цаашид хадгалах боломж олгодог
• Бэлчээрийн доройтлоос сэргийлэх ач холбогдолтой

Тав. Дүгнэлт

Б.Мөнхбаатар, Г.Долгоржав нарын хэрэг нь мал аж ахуйн салбар дахь маргаан шийдвэрлэхэд эвлэрлийн механизмын үр нөлөөг харуулсан жишиг тохиолдол юм. Энэхүү механизм нь Монгол Улсын иргэний хууль тогтоомжийн хүрээнд баталгаажсан бөгөөд мал аж ахуйн тогтвортой хөгжлийг хангахад чухал ач холбогдолтой. Цаашид малын гэрээний стандартчилсан загвар боловсруулах, эвлэрлийн зуучлалын тогтолцоог боловсронгуй болгох замаар уг механизмийн үр нөлөөг улам дээшлүүлэх боломжтой.Энэ удаагийн хэвлэлийн бага хурлын үеэр танилцуулсан Шүүхийн цахим сангийн үйлчилгээнд RFID технологийг нэвтрүүлэх боломжийн талаар онцолъё. "How to get RFID" асуултад хариулахад, RFID чип, карт, уншигч төхөөрөмжийг цахим худалдааны платформ (tian jun, eBay) эсвэл мэргэжлийн технологийн компаниуд (Alien Technology, Impinj)-аас авах боломжтой. "Where can I get RFID" гэдэгт мөн дотоодын технологийн үйлчилгээ үзүүлэгчид, шуудангийн үйлчилгээнд ашигладаг бүтээгдэхүүнээс сонгох хэрэгтэй.
Шүүхийн шийдвэрүүдийг аюулгүй хадгалахад "Best RFID Blocking Card" чухал үүрэгтэй. Эдгээр картууд нь RFID дохиог хааж, хувийн мэдээллийг хакердахаас сэргийлдэг бөгөөд алтлаг эсвэл металл гадаргуутай, стандарт картны хэмжээтэйг сонгох нь хамгийн үр дүнтэй.
Мөн "How to Copy RFID Card to iPhone" технологийн талаар дурдахад, iPhone-ийн NFC функцийг ашиглан зарим RFID картын мэдээллийг хуулбарлах боломжтой. Гэхдээ зөвхөн өөрийн картыг хуулбарлах, хууль ёсны зөвшөөрөлтэй байх шаардлагатай.
Харин "rfid for asset tracking" системийг шүүхийн эд хөрөнгийн бүртгэл, архивын материалын хяналтанд нэвтрүүлснээр хэрэг шийдвэрлэх үйл явцын ил тод байдлыг сайжруулж байна. Жишээлбэл, "чай" үйлдвэрлэлийн салбарт ч мөн RFID технологийг ашиглан түүхий эд, бүтээгдэхүүний гарал үүслийг хянах, хуурамч бүтээгдэхүүнээс сэргийлэх туршилтуудыг хэрэгжүүлж байна.
Ийнхүү RFID технологи нь шүүхийн цахим сангийн аюулгүй байдал, хэрэглэгчийн хялбар байдлыг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ хууль эрх зүйн салбарт тэргүүлэх технологи болон хөгжиж байна.

Энэ жишээнээс харахад эрх зүйн зохицуулалт нь мал аж ахуйн салбарын маргааныг нарийвчлан зохицуулж, тогтвортой хөгжлийг дэмжих чухал хэрэгсэл болж байгаа юм.